Programma van eisen opstellen met AI: zo pak je het aan

11/10/2026

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Een goed programma van eisen (PvE) begint bij een duidelijke vraag. Wat heeft de organisatie nodig en wat moet een leverancier uiteindelijk leveren? Toch blijkt het opstellen van een programma van eisen in de praktijk vaak lastiger dan gedacht.

Informatie komt uit verschillende bronnen, wensen zijn niet altijd concreet en eisen kunnen elkaar overlappen. Generatieve AI kan helpen om daar meer structuur in te brengen. Niet door het volledige programma van eisen uit handen te nemen, maar juist door het werk van de inkoper slimmer te maken.

1. Waar kan AI bij helpen?

Bij het opstellen van een programma van eisen komt veel informatie samen. Denk aan gesprekken met gebruikers, beleidsstukken, bestaande contracten en technische documentatie.

AI kan helpen om deze informatie te ordenen en te vertalen naar verschillende soorten eisen, zoals functionele, technische, prestatie en duurzaamheidseisen.

Dat levert niet automatisch een goed programma van eisen op. Het zorgt er wel voor dat je sneller overzicht krijgt en minder tijd kwijt bent aan het eerste uitzoekwerk.


2. Zo pak je het aan

AI werkt het beste als onderdeel van het inkoopproces en niet als vervanging van de inkoper. Met de volgende vier stappen kun je AI inzetten bij het opstellen van een programma van eisen.

Stap 1. Bepaal de behoefte
Breng samen met de betrokkenen in kaart wat de organisatie nodig heeft en welk resultaat de opdracht moet opleveren.

Stap 2. Verzamel en structureer informatie
Verzamel relevante informatie, zoals wensen van gebruikers, beleidsdocumenten en bestaande contracten. AI kan helpen deze informatie te ordenen en overeenkomsten of verschillen zichtbaar te maken.

Stap 3. Formuleer de eisen
Gebruik AI om algemene wensen om te zetten naar concrete concept-eisen. De inkoper en inhoudelijk deskundigen beoordelen of deze aansluiten bij de werkelijke behoefte.

Stap 4. Controleer het programma van eisen
Gebruik AI om mogelijke onduidelijkheden, overlap en tegenstrijdigheden te signaleren. Beoordeel de uitkomsten en werk het programma van eisen verder uit voordat het definitief wordt vastgesteld.


3. Van een algemene wens naar een concrete eis

Eén van de grootste uitdagingen bij het opstellen van een programma van eisen is het vertalen van algemene wensen naar concrete eisen

Neem als voorbeeld deze wens:

‘Het systeem moet gebruiksvriendelijk zijn.’

Klinkt logisch, maar wat betekent dit precies? Voor welke gebruikers? Aan welke voorwaarden moet het systeem voldoen? En hoe toets je achteraf of een leverancier daadwerkelijk aan deze eis voldoet?

AI kan helpen om dit soort vragen zichtbaar te maken en een eerste voorstel voor een concretere eis te formuleren.

Zo kan AI bijvoorbeeld voorstellen om de algemene wens te vertalen naar:

‘Een nieuwe gebruiker moet na een instructie van maximaal 15 minuten zelfstandig een aanvraag kunnen indienen binnen 5 minuten.’

Hiermee wordt de eis concreter en beter toetsbaar. De inkoper en inhoudelijk deskundigen bepalen uiteindelijk welke eisen daadwerkelijk nodig en haalbaar zijn en hoe deze worden getoetst.


4. Functioneel of technisch specificeren?

Ook bij de keuze tussen technisch en functioneel specificeren kan AI ondersteunen.

Bij een technisch programma van eisen leg je relatief precies vast waaraan een oplossing moet voldoen. Bij functioneel specificeren beschrijf je vooral het gewenste resultaat en geef je de markt meer ruimte voor de invulling. 

AI kan helpen om functionele en technische eisen duidelijker te formuleren, aan te scherpen en waar mogelijk om te zetten naar een andere vorm van specificeren. Bijvoorbeeld:

van Technische eis:
‘Het systeem moet gegevens iedere vijf minuten automatisch synchroniseren.’

naar Functionele eis:
‘Nieuwe gegevens moeten binnen vijf minuten beschikbaar zijn voor alle bevoegde gebruikers.’

De eerste eis schrijft een technische werkwijze voor, terwijl de tweede vooral het gewenste resultaat beschrijft. Als inkoper beoordeel je of de voorgestelde formuleringen aansluiten bij de behoefte en het gewenste prestatieniveau.


5. Gebruik AI om eisen kritisch te controleren

Een programma van eisen moet niet alleen duidelijk zijn tijdens de aanbesteding, maar ook toetsbaar zijn tijdens de contractuitvoering. AI kan helpen om een conceptprogramma van eisen kritisch te beoordelen en mogelijke knelpunten vroegtijdig te signaleren.

AI kan helpen om een conceptprogramma van eisen te controleren op bijvoorbeeld:

  • onduidelijke termen zoals ‘snel’ of ‘voldoende’
  • dubbele of tegenstrijdige eisen
  • ontbrekende termijnen of meeteenheden
  • eisen die op verschillende manieren kunnen worden geïnterpreteerd
  • eisen waarvan niet duidelijk is hoe ze getoetst worden
  • eisen die mogelijk te specifiek zijn
  • wensen die als harde eis zijn opgenomen

Een extra controle door AI kan daarmee helpen om mogelijke knelpunten al vóór de aanbesteding te signaleren. De uitkomst is echter geen juridisch oordeel. Het is input voor de inkoper om verder mee te werken.


6. Let op met vertrouwelijke informatie

Bij het gebruik van AI voor een programma van eisen is het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met vertrouwelijke informatie. Voer daarom niet zomaar persoonsgegevens, bedrijfsgeheimen of gevoelige aanbestedingsinformatie in een openbare AI-tool in.

Kijk eerst welke AI-oplossingen binnen de organisatie zijn toegestaan en welke afspraken gelden rond privacy en informatiebeveiliging.


7. Controleer altijd de output

AI kan snel een overtuigende tekst produceren. Dat betekent niet automatisch dat de inhoud klopt.

Controleer daarom altijd of een eis noodzakelijk, proportioneel en objectief toetsbaar is. Ook moet duidelijk zijn of een leverancier kan aantonen dat aan de eis wordt voldaan.


8. AI maakt het proces slimmer, niet automatisch beter

De grootste meerwaarde van AI zit niet in het laten schrijven van een compleet programma van eisen. De winst zit vooral in het sneller structureren van informatie, het aanscherpen van formuleringen en het signaleren van mogelijke verbeterpunten.

Een goed programma van eisen blijft mensenwerk.

AI helpt je om sneller tot een scherpere uitvraag te komen. De inhoudelijke keuzes maak je zelf.


9. Veelgestelde vragen over AI en een programma van eisen

Kan AI een volledig programma van eisen schrijven?
AI kan een compleet concept van een programma van eisen genereren. Het is echter belangrijk om dit concept altijd inhoudelijk te controleren en aan te passen aan de specifieke opdracht.

Waarvoor kun je AI gebruiken bij het opstellen van een programma van eisen?
AI kan helpen bij het structureren van informatie, het formuleren en herschrijven van eisen en het controleren op overlap, tegenstrijdigheden en onduidelijke formuleringen.

Kan AI controleren of een eis objectief toetsbaar is?
AI kan signaleren welke eisen mogelijk onvoldoende concreet of moeilijk toetsbaar zijn. De uiteindelijke beoordeling blijft bij de inkoper en inhoudelijk deskundige.

Mag vertrouwelijke informatie in een AI-tool worden ingevoerd?
Niet zonder meer.

Controleer welke AI-oplossingen binnen de organisatie zijn toegestaan en welke informatie daarin mag worden verwerkt. Houd daarbij rekening met privacy, vertrouwelijkheid en informatiebeveiliging.

Andere artikelen